Roedd geiriad y Ddeiseb yn mynd tu hwnt, felly, i’r bwriad gwreiddiol gan ei fod yn cynnwys galwad dros wneud y Gymraeg yn gyfartal â’r Saesneg nid yn unig yn y llysoedd barn ond mewn llywodraeth hefyd.

Aelodau mwyaf blaenllaw’r Pwyllgor Gwaith oedd:

Prif Aelodau Pwyllgor Gwaith y Ddeiseb

(Lluniau: LlGC ;Daily Post; IALS; Plaid Cymru; BBC; Plaid Cymru)

William George (y Cadeirydd),  

Ifan ab Owen Edwards (Pennaeth Urdd Gobaith Cymru),

yr Athro David Hughes Parry, academig cyfreithiol a gweinyddwr prifysgol medrus iawn - pennaeth adran y gyfraith yn y London School of Economics and Political Science (yr LSE) (a hefyd yn frawd yng nghyfraith i Ifan ab Owen Edwards),

yr Athro Ernest Hughes, Athro Hanes yng Ngholeg Abertawe, a ddaeth, wedi hynny, yn ddarlithydd ac yn ddarlledwr poblogaidd ar faterion Cymreig a Chymraeg;  

Saunders Lewis, Llywydd Plaid Genedlaethol Cymru, a

J. E. Jones, Ysgrifennydd y Blaid honno.

Mae ôl bysedd J. E. Jones yn amlwg iawn ar y ffordd y trefnwyd gwaith y Ddeiseb, ac yn enwedig y ffordd y casglwyd llofnodion. Dirprwywyd y dasg o ddod o hyd i ysgrifennydd llawn amser yr ymgyrch iddo ac roedd eisoes ganddo enw mewn golwg, sef Dafydd Jenkins (yn ddiweddarach yn Athro yn y Gyfraith ac yn arbenigwr ar Gyfraith Hywel Dda).

Penodwyd Dafydd Jenkins i’r swydd yn ddi-oed.

Dafydd Jenkins

(Llun: Geraint Talfan Davies)


Roedd Dafydd Jenkins yn fargryfreithiwr 27 mlwydd oed ar y pryd – yn enedigol o Lundain ond gyda rhieni a oedd a’u gwreiddiau yng Ngheredigion. Ar ôl gadael Caergrawnt roedd wedi bod yn ceisio ennill bywoliaeth fel bargyfreithiwr yng Nghaerfyrddin ond heb gael llawer o hwyl arni. Roedd ei egnioedd eisoes yn troi mwy a mwy at faterion llenyddol a gwleidyddol. Cymerodd ddiddordeb agos yn achos troseddol llosgi Penyberth ym 1936 ac aeth ati i gofnodi cwrs yr achos hwnnw yn ei lyfr “Tan yn Llŷn”. Hefyd, gyda’i gyfaill agos Aneurin Talfan Davies roedd wedi sefydlu cylchgrawn beirniadol bywiog a beiddgar “Heddiw”. Er mwyn hyrwyddo gwaith y Ddeiseb, cefnodd ar y Bar a symudodd i Aberystwyth lle sefydlwyd swyddfa’r ymgyrch, trwy gydweithrediad Ifan ab Owen Edwards, ym mhencadlys yr Urdd.


Tudalen nesaf

Dechrau darlith

Hafan