Ond o ran bywyd cenedlaethol Cymru, diau mai’r digwyddiad mwyaf arwyddocâol yn ystod wythnos yr Eisteddfod oedd cynnal cynhadledd genedlaethol yn Neuadd y Ddinas er mwyn trafod trefnu deiseb i’r Senedd a fyddai’n mynnu statws gyfartal i’r Gymraeg yn y llysoedd barn ac mewn gweinyddiaeth gyhoeddus yn gyffredinol.


William George, Cricieth

(Llun: LlGC)

Galwyd y gynhadledd ynghyd gan yr Henadur William George, Cricieth, ar ran Undeb Cenedlaethol y Cymdeithasau Cymreig, mudiad a sefydlwyd yn 1914 er mwyn ceisio sicrhau cydweithrediad rhwng yr holl fudiadau a oedd yn cefnogi’r Gymraeg ac am sicrhau gwelliannau yn ei statws. (Unodd yr Undeb gyda Phwyllgor Amddiffyn Diwylliant Cymru yn 1941 i ffurfio Undeb Cymru Fydd.) Estynwyd gwahoddiadau i bob Aelod Seneddol a oedd yn cynrychioli Cymru, i bob cyngor lleol, i bob plaid wleidyddol, i bob enwad crefyddol ac i brif fudiadau diwylliannol a chymdeithasol Cymru. O’r rhai a siaradodd yn y gynhadledd gellid barnu, fodd bynnag, mai’r elfen bwysicaf yn y gynulleidfa oedd arweinwyr diwylliannol a chrefyddol Cymru, gan gynnwys darlithwyr prifysgol, gweinidogion yr enfengyl a mudiadau cenedlaethol fel yr Urdd a Phlaid Cymru. Cynrychiolwyd y Blaid honno gan Saunders Lewis, a oedd wedi’i ryddhau o’r carchar am ei ran yng ngweithred Penyberth ychydig fisoedd yn gynharach. Gydaf ef oedd ysgrifennydd y Blaid, J. E. Jones.

Y cynnig a roddwyd gerbron oedd y dylid cyflwyno deiseb genedlaethol yn gofyn i’r Senedd

i ddiddymu adran 17 o Ddeddf Cyfreithiau yng Nghymru 1536 (y “Deddf Uno”);

i osod yr iaith Gymraeg ar yr un tir â’r Saesneg ym mhob trafodaeth ynglŷn â gweinyddu’r gyfraith yng Nghymru a Mynwy.

Pasiwyd y cynnig yn unfrydol ac etholwyd dau bwyllgor – pwyllgor i ddrafftio’r ddeiseb a phwyllgor cyffredinol i oruchwylio’r gwaith o gasglu llofnodion. Erbyn diwedd mis Medi roedd y ddeiseb wedi’i drafftio ac roedd y Pwyllgor Cyffredinol wedi penodi Pwyllgor Gwaith i gario’r ymgyrch ymlaen.

Ar ôl gosod allan y sail dros hawlio statws cyfreithiol cyfartal i’r Gymraeg, gorffennodd y ddeiseb trwy ddeisyfu:

“Your petitioners therefore pray that your Honourable House will take the necessary steps with all convenient speed to secure the passing of an Act of Parliament:

(a) placing the Welsh language on a footing of equality with the English language in all proceedings connected with the Administration of Justice and of Public Services and Local Government in Wales;

repealing (section 17 of the Laws in Wales Act 1536).”


Tudalen nesaf

Dechrau darlith

Hafan